İş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemlerinin en hayati aşaması, işyerindeki tehlikeleri henüz kazaya dönüşmeden önce tespit eden Risk Analizi (Risk Değerlendirmesi) çalışmasıdır. 2012 yılında yürürlüğe giren ve 2026 yılı güncellemeleriyle yaptırımları daha da artırılan 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca, çalışan sayısı ve tehlike sınıfı ne olursa olsun tüm işletmelerin risk değerlendirmesi yaptırması yasal bir zorunluluktur.
Bu rehberde; bir risk analizinin teknik olarak nasıl kurgulanacağını, en çok tercih edilen matris yöntemlerini, saha örneklerini ve yasal sorumluluklarınızı detaylıca ele alacağız.
Risk Analizi ve Risk Değerlendirmesi Arasındaki Fark Nedir?
Sektörde sıklıkla birbiri yerine kullanılan bu iki kavram aslında birbirini tamamlayan süreçlerdir:
- Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışana veya işyerine zarar verme potansiyeli olan her şeydir (Örn: Açıkta duran yüksek gerilim kablosu, zemindeki yağ birikintisi, koruyucusuz pres makinesi).
- Risk: Tehlikeden kaynaklanacak olası zararın gerçekleşme ihtimali ile bu zararın şiddetinin bileşimidir (Örn: Yağ birikintisine basıp kayarak kafa travması geçirme riski).
- Risk Analizi: Tehlikelerin belirlenmesi ve bu risklerin matematiksel/mantıksal yöntemlerle ölçülmesi aşamasıdır.
- Risk Değerlendirmesi: Analiz sonuçlarına bakılarak riskin kabul edilebilir seviyede olup olmadığına karar verilmesi ve önleyici tedbirlerin planlanması sürecinin bütünüdür.
5 Adımda Profesyonel Risk Değerlendirmesi Metodolojisi
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca, sahada uygulanacak sürecin 5 temel adımdan oluşması gerekmektedir:
1. Tasarım ve Saha İncelemesi (Tehlikelerin Tespiti)
Uzman ekibimiz sahaya inerek makine parkurlarından havalandırma tesisatlarına, kimyasal depolama alanlarından acil çıkış kapılarına kadar tüm detayları inceler. Tehlikeler tespit edilirken şu kaynaklardan faydalanılır:
- Geçmiş iş kazası ve ramak kala (near-miss) kayıtları,
- Çalışanların sözlü bildirimleri ve şikayetleri,
- Mevcut kimyasalların Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS/GBF),
- Ortam ölçüm raporları (gürültü, toz, aydınlatma, termal konfor).
2. Risklerin Analiz Edilmesi (Yöntem Seçimi)
Tespit edilen her bir tehlike için risk skoru belirlenir. Sektörün yapısına göre en sık kullanılan iki ana metot şunlardır:
A) 5x5 L Tipi Matris Yönemi
Daha basit ve orta ölçekli işletmelerde kullanılan bu yöntemde formül şudur:
Risk Skoru = Olasılık (1-5) x Şiddet (1-5)
| Risk Derecesi | Puan Aralığı | Eylem / Müdahale Süresi |
|---|---|---|
| Yüksek Risk (Kırmızı) | 15 - 25 Derece | Derhal müdahale edilmeli, gerekirse iş durdurulmalıdır. |
| Orta Risk (Sarı) | 8 - 12 Derece | Kısa vadede (örn: 15 gün içinde) düzeltici faaliyet planlanmalıdır. |
| Düşük Risk (Yeşil) | 1 - 6 Derece | İzlemeye alınmalı, uzun vadede tedbir tamamlanmalıdır. |
B) Fine-Kinney Yöntemi
Ağır sanayi, tekstil, döküm ve kimya gibi karmaşık süreçleri olan işletmelerde (Gaziantep OSGB olarak sanayi tesislerimizde sıklıkla tercih ettiğimiz) daha hassas bir yöntemdir:
Risk Skoru = Olasılık x Frekans (Maruz Kalma Sıklığı) x Şiddet
3. Kontrol Tedbirlerinin Hiyerarşik Olarak Alınması
Risk puanı yüksek çıkan konular için önlem alınırken uluslararası kabul görmüş Önleme Hiyerarşisi uygulanır:
- Eliminasyon (Ortadan Kaldırma): Riski tamamen yok etmek (Örn: Tehlikeli solvent kullanımını bitirmek).
- İkame (Yerine Koyma): Tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek (Örn: Yanıcı kimyasal yerine su bazlı kimyasal kullanmak).
- Mühendislik Kontrolleri: Çalışanı riskten yalıtmak (Örn: Makineye koruyucu siviç veya fotosel bariyer takmak).
- İdari Kontroller: Vardiya sürelerini azaltmak, ikaz levhaları asmak, rotasyon uygulamak.
- Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): En son çare olarak baret, iş ayakkabısı, maske, kulaklık vermek.
4. Dokümantasyon ve İmzalanma
Risk analizi raporu matbu hale getirilir. Hazırlanan raporda ekibin tüm üyelerinin (İşveren/İşveren Vekili, İş Güvenliği Uzmanı, İşyeri Hekimi, Çalışan Temsilcisi ve Destek Elemanları) ıslak imzası veya E-İmzası yer almak zorundadır.
5. Takip ve Yenileme
Planlanan düzeltici ve önleyici faaliyetlerin (DÖF) termin sürelerine uyulup uyulmadığı kontrol edilir.
Risk Analizi Kaç Yılda Bir Yenilenmelidir?
İşyerlerinin tehlike sınıfına göre yasal yenileme periyotları kanunla sabitlenmiştir:
- Çok Tehlikeli Sınıf (İnşaat, Maden, Metal Sanayi vb.): En geç 2 yılda bir
- Tehlikeli Sınıf (Tekstil, Gıda İmalatı, Plastik vb.): En geç 4 yılda bir
- Az Tehlikeli Sınıf (Ofis, Banka, Mağaza, Eczane vb.): En geç 6 yılda bir
DİKKAT! Süreyi Beklemeksizin Yenilenmesi Gereken Durumlar:
İşyerinin başka bir adrese taşınması, yeni bir makine veya ekipmanın üretim hattına girmesi, çalışma metodunun değişmesi, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi, ya da mevzuat değişikliği olması durumunda risk değerlendirmesi SÜRESİNE BAKILMAKSIZIN DERHAL YENİLENMEK ZORUNDADIR.
Sektörel Örnek: Tekstil Fabrikasında Risk Analizi
Gaziantep sanayisinin lokomotifi olan tekstil sektöründe sık karşılaşılan bir risk senaryosu:
- Tehlike: İplik sarım ve dokuma makinelerinde açıkta dönen aksamlar ve iplik tozları.
- Risk: Çalışanın uzvunu kaptırması (Ciddi yaralanma/Uzuv kaybı) ve solunum yolu rahatsızlıkları (Byssinosis meslek hastalığı).
- Mevcut Durum Skoru (5x5 Matris): Olasılık: 4, Şiddet: 4 = 16 (YÜKSEK RİSK)
- Düzeltici Faaliyet: Dönel aksamlara interlock siviçli şeffaf muhafazalar takılması, lokal havalandırma (toz emiş) sisteminin kurulması, FFP2 sınıfı toz maskelerinin kullanımı.
- Kalıntı Risk Skoru: Olasılık: 1, Şiddet: 4 = 4 (DÜŞÜK RİSK)
Gaziantep OSGB ile Yasal ve Teknik Risk Değerlendirmesi
Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi (1., 2., 3., 4., 5. Organize Sanayi Bölgeleri) ve KÜSGET Sanayi Sitesi başta olmak üzere bölgedeki yüzlerce tesise profesyonel İSG çözümleri sunuyoruz. Deneyimli A, B ve C sınıfı mühendis kadromuzla sahanızı analiz ediyor, sadece kağıt üzerinde kalan değil, gerçek anlamda kazaları önleyen ve müfettiş denetimlerinden eksiksiz geçen risk analizleri hazırlıyoruz.